پاشکۆیی یان مرۆڤبوون؟ پرسی ژن لە فەلسەفەی بوونگەرایی سیمۆن دو بۆڤواردا

نوسینی وتارێکی تێروتەسەل و شیکاری لەسەر فەلسەفەی سیمۆن دو بۆڤوار و تێڕوانینی بۆ پرسی ژن، پێویستی بە قووڵبوونەوە هەیە لە ڕەهەندە فیکری، مێژوویی، دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی ناو کتێبە شاکارەکەی "ڕەگەزی دووەم". لەم وتارە درێژەدا، هەوڵ دەدەین بە شێوەی پەراگرافی یەک لە دوای یەک و بەبێ بەکارهێنانی خاڵبەندی لۆژیکی یان لیست، تەواوی جومگە سەرەکییەکانی فیکری ئەم فەیلەسوفە گەورەیە شیکار بکەین. 

بۆ تێگەیشتن لە پرسی ژن لە ڕوانگەی سیمۆن دو بۆڤوارەوە، سەرەتا دەبێت لەو چوارچێوە فەلسەفییە تێبگەین کە ئەو تێیدا دەژیا و بیری دەکردەوە، کە ئەویش فەلسەفەی بوونگەرایی یان ئێکزیستانسیالیزمە. بوونگەرایی پێی وایە کە مرۆڤ کاتێک لەدایک دەبێت، هیچ ناوەڕۆک یان پێناسەیەکی پێشوەختەی نییە، بەڵکو "بوون پێش جەوهەر دەکەوێت"، ئەمەش پەیامێکی ڕوونە کە مرۆڤ خۆی لە ڕێگەی هەڵبژاردن و کارەکانییەوە ناسنامەی خۆی دروست دەکات. کاتێک بۆڤوار ئەم تیۆرییە گشتییە بەسەر پرسی ژندا دەسەپێنێت، تووشی پێکدادان دەبێت لەگەڵ واقیعی کۆمەڵگادا، چونکە دەبینێت ئەم یاسایە تەنها بەسەر پیاواندا جێبەجێ دەبێت. پیاو لە کۆمەڵگادا ئازادە لەوەی جەوهەر و ناسنامەی خۆی دیاری بکات، لە کاتێکدا کاتێک کچێک لەدایک دەبێت، کۆمەڵگا پێشوەختە جەوهەر و ئەرک و ناسنامەیەکی دیاریکراوی بۆ ئامادە کردووە و ڕێگەی پێنادات بە ئارەزووی خۆی گەشە بکات. لێرەوە بۆڤوار دەست دەکات بە هەڵوەشاندنەوەی ئەو چەمکە باوانەی کە دەڵێن ژنێتی سیفاتێکی سروشتی یان خوداییە، و دەیسەلمێنێت کە ئەوەی پێی دەوترێت ژن، دەرەنجامی پرۆسەیەکی درێژخایەنی پەروەردەیی و کلتورییە کە لە لایەن سیستەمێکی پیاوسالارییەوە داڕێژراوە.

وتە بەناوبانگەکەی بۆڤوار کە دەڵێت "مرۆڤ بە ژنی لەدایک نابێت، بەڵکو دەبێتە ژن"، چەق و ناووکی تەواوی فێمێنیزمی هاوچەرخ پێکدەهێنێت. ئەم ڕستەیە تەنها دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە تیۆری جێندەریدا، کە تێیدا جیاکارییەکی ڕوون دەکرێت لە نێوان ڕەگەزی بایۆلۆژی و جێندەری کۆمەڵایەتییدا. لە ڕووی ئەناتۆمی و بایۆلۆژییەوە، مێینە خاوەنی کۆمەڵێک تایبەتمەندی جەستەییە کە بۆ پرۆسەی زۆربوون پێویستن، بەڵام بۆڤوار جەخت دەکاتەوە کە ئەم جیاوازییە فیزیۆلۆژیانە هیچ بەهایەکی فەلسەفی یان ئەخلاقییان نییە و نابێت ببنە هۆکارێک بۆ دیاریکردنی پێگەی مرۆیی کەسەکە. ئەوەی کە دواتر وەک "ژنێتی" یان سیفاتی مێینە دەردەکەوێت، وەک شەرمنیی، لاوازی، دڵناسی، یان خولیای ماڵداری، هیچ کام لەمانە لە جینیاتی کچاندا نین، بەڵکو لەو چرکەساتەوەی کچەکە چاو بە دنیا هەڵدەهێنێت، لە ڕێگەی یارییەکانەوە، شێوازی قسەکردن، پۆشاک، و ئەو چاوەڕوانیانەی کۆمەڵگا لێی هەیەتی، دەرخواردی دەدرێت. کۆمەڵگا کچەکە ناچار دەکات کە خۆی لە قاڵب بدات بۆ ئەوەی ببێتە کەرەستەیەکی سەرنجڕاکێش و گوێڕایەڵ بۆ پیاو، و بەم شێوەیە پۆلێنکردنی کۆمەڵایەتی دەبێتە هۆی گۆڕینی مێینەی بایۆلۆژی بۆ ئەو بوونەوەرە کلتورییەی کە پێی دەوترێت ژن.

تەوەرێکی تری گرنگی فەلسەفەی بۆڤوار، چەمکی "ئەوی دی" یان پاشکۆیە، کە تێیدا ڕوونی دەکاتەوە چۆن لە مێژوودا هەمیشە پیاو وەک جەمسەری سەرەکی و پێوەری مرۆڤایەتی ناسێنراوە. لە زمانی ڕۆژانە و تەنانەت لە دەقە فەلسەفی و ئاینییەکانیشدا، وشەی "مرۆڤ" زۆرجار وەک هاوواتای "پیاو" بەکارهاتووە، ئەمەش وایکردووە پیاو ببێتە خاوەن ناسنامەیەکی ڕەها و سەربەخۆ، یان بە زمانی فەلسەفە ببێتە "بکەر". لە بەرامبەردا، ژن تەنها لە پەیوەندییدا بە پیاوەوە پێناسە دەکرێت و بەهای پێ دەبەخشرێت، ئەو تەنها کاتێک مانا بە بوونی دەدرێت کە کچی پیاوێک، هاوسەری پیاوێک، یان دایکی پیاوێک بێت. بۆڤوار ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم پەیوەندییەی نێوان پیاو و ژن هاوشێوەی هیچ پەیوەندییەکی تری چەوسانەوە نییە لە مێژوودا، بۆ نموونە کاتێک ڕەگەز پەرستی یان چەوسانەوەی چینایەتی سەیر دەکەین، دەبینین چەوساوەکان دەتوانن کۆببنەوە و شۆڕش بکەن چونکە لە ڕووی جوگرافی یان کۆمەڵایەتییەوە یەکگرتوون، بەڵام ژن ناتوانێت بەو شێوەیە ڕاپەڕێت، چونکە ئەو لە ڕووی ئۆرگانی و سۆزدارییەوە بەستراوەتەوە بە چەوسێنەرەکەیەوە کە پیاوە، ئەوان پێکەوە لە یەک ماڵدا دەژین و بەرژەوەندی ئابووری و خێزانی پێکەوەیان دەبەستێتەوە، ئەمەش وایکردووە کە ڕزگاربوونی ژن ئاڵۆزترین پرۆسەی مێژوویی بێت.

بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووەمدا، گەشتێکی مێژوویی و ئەنسرۆپۆلۆژی قووڵ دەکات بۆ دۆزینەوەی ڕەگ و ڕیشەی ئەم نایەکسانییە و تیشک دەخاتە سەر قۆناغی گۆڕانی کۆمەڵگا لە دایکایەتییەوە بۆ باوکسالاری.
 ئەو ڕەخنە لەو تێڕوانینە باوانە دەگرێت کە دەڵێن هێزی بازووی پیاو هۆکاری سەرەکی بووە بۆ باڵادەستی، بەڵکو پێی وایە کاتێک مرۆڤی کۆن چەمکی "خاوەندارێتی تایبەتی" داهێنا، پیاو پێویستی بەوە بوو کە دڵنیا بێت لەوەی کە مولک و ماڵەکەی بۆ منداڵە ڕاستەقینەکانی خۆی دەمێنێتەوە، و ئەمەش وایکرد کە کۆنتڕۆڵێکی توند بخاتە سەر جەستە و سێکسییەتی ژن. لێرەوە ژن لە بوونەوەرێکی بەرهەمهێنەر و ئازادەوە گۆڕا بۆ مولکێکی تایبەتی پیاو، و بەهای ئەو تەنها بەستراوە بە توانای هێنانی منداڵی نێرینە بۆ دونیا بۆ پاراستنی ناوی باوک و سەرمایەکەی. ئەم گۆڕانکارییە ئابووری و مێژووییە، دواتر لە ڕێگەی یاسا، کلتور و ئاینەکانەوە شەرعییەتی پێدرا و کرا بە بنەمایەکی ئەخلاقی نەگۆڕ کە گوایە سروشتی مرۆڤایەتی هەر بەو شێوەیەیە.
یەکێک لەو جومگانەی کە بۆڤوار زۆر بە توندی ڕەخنەی لێدەگرێت، پرۆسەی بە پیرۆزکردنی دایکایەتی و هاوسەرگیرییە لە کۆمەڵگای پیاوسالاریدا، کە ئەو بە "تەڵە" یان داوێکی دادەنێت بۆ زیندانیکردنی تواناکانی ژن. بۆڤوار دژایەتی دایکایەتی یان هاوسەرگیری ناکات وەک هەڵبژاردنێکی ئازادانە، بەڵکو کێشەکەی لەگەڵ ئەوەدایە کە کۆمەڵگا دایکایەتی دەکاتە تاقە ئامانجی ژیانی ژن و بەو شێوەیە ڕێگری لێدەکات پەرە بە بەهرە فیکری، هونەری و زانستییەکانی بدات. کاتێک ژنێک هاوسەرگیری دەکات، ژیانی تایبەتی خۆی دەبەخشێت بە بەڕێوەبردنی ژیانی کەسێکی تر، ئەو دەبێتە بەرپرسیار لە پاککردنەوە، چێشتلێنان، و ڕەخساندنی کەشێکی ئارام بۆ ئەوەی پیاوەکە بتوانێت لە دەرەوە داهێنان بکات و مێژوو بنوسێتەوە. ئەم دابەشکارییە ناڕەوایەی کار، وا دەکات ژن لە ناو بازنەیەکی داخراوی ئەرکە ڕۆژانە و تاقەتپڕوکێنەکاندا بمێنێتەوە کە هیچ نوێبوونەوەیەکی تێدا نییە، لە کاتێکدا پیاو لە ڕێگەی کارەکەیەوە پەیوەندی بە جیهانی دەرەوە و پێشکەوتنەوە دەکات.

لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، بۆڤوار باس لە چەمکی "باوەڕی خراپ" یان (Bad Faith) دەکات کە تێیدا هەندێک لە ژنان خۆیان دەبنە هاوکاری سیستەمی پیاوسالاری بۆ چەوساندنەوەی خۆیان، چونکە ئازادی بەرپرسیارێتییەکی قورسە. کاتێک ژنێک قبوڵی دەکات کە تەنها کەرەستەیەکی جوانی بێت و پیاوێک بەرپرسیارێتی بژێوی و پاراستنی بگرێتە ئەستۆ، ئەو ژنە لە ڕووی دەروونییەوە هەست بە ئارامییەکی وەهمی دەکات، چونکە پێویستی بەوە نییە بجەنگێت یان بڕیاری قورس بدات، بەڵام ئەم ئارامییە لە سەر حیسابی مرۆڤبوون و سەربەخۆیی خۆیەتی. بۆڤوار داوا لە ژنان دەکات کە لەم خەوە دەروونییە ڕابچەنن و تێبگەن کە تەنها لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی تەحدیادیاتی ژیان و بەدەستهێنانی سەربەخۆییەو دەتوانن ببنە مرۆڤی ڕاستەقینە، نەک بە پاشکۆبوون و خۆشاردنەوە لە پشتی سێبەری پیاواندا.
سەربەخۆیی ئابووری، بە بڕوای سیمۆن دو بۆڤوار، کۆڵەکەی سەرەکی و یەکەمین هەنگاوە بۆ ڕزگاری ڕاستەقینەی ژنان لە ژێر چەپۆکی باوکسالاری. ئەگەر ژنێک خاوەنی داهاتی سەربەخۆی خۆی نەبێت و لە ڕووی داراییەوە متمانەی بە باوک یان هاوسەرەکەی بێت، ناتوانێت بڕیاری ئازادانە لەسەر ژیانی خۆی بدات، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی فیکریشەوە زۆر هۆشیار بێت. کارکردنی ژن لە دەرەوەی ماڵ، تەنها بۆ پەیداکردنی پارە نییە، بەڵکو بۆ چوونە ناو کایەی گشتی و دروستکردنی پەیوەندی کۆمەڵایەتی و بەشداریکردنە لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگادا، ئەمەش وا دەکات کە پیاو چیدی نەتوانێت وەک خێرخوازێک یان سەرپەرشتیارێک سەیری بکات. لەگەڵ ئەوەشدا، بۆڤوار ئاماژە بەوە دەکات کە کارکردن بە تەنها بەس نییە ئەگەر سیستەمە یاسایی و سیاسییەکە نەگۆڕێت، چونکە زۆرجار ژنی کارکەر تووشی "بارگرانی دووڕەهەند" دەبێت، بە شێوەیەک کە هەم لە دەرەوە کار دەکات و هەم کاتێک دەگەڕێتەوە ماڵەوە دەبێت ئەرکە نەریتییەکانی ماڵەوەش جێبەجێ بکات، ئەمەش پێویستی بە گۆڕانکاری بنەڕەتی هەیە لە تێڕوانینی کۆمەڵگا بۆ ئەرکەکانی خێزان.
پەروەردە و فێربوون، ڕەهەندێکی تری چارەسەرە لای ئەم فەیلەسوفە، بەو پێیەی دەبێت سیستەمی پەروەردە لە بنەڕەتەوە دەستکاری بکرێت بۆ ئەوەی ڕێگری لە چاندنی تۆوی جیاکاری جێندەری بگرێت لە مێشکی منداڵاندا. کچانی بچووک دەبێت بە شێوازێک پەروەردە بکرێن کە باوەڕیان بە هێز و توانای فیکری خۆیان هەبێت، و هان بدرێن کە ببنە بکەری چلاک لە کۆمەڵگادا، نەک تەنها ئامادەبکرێن بۆ ئەوەی ببنە هاوسەری داهاتوو. بۆڤوار داوا دەکات کە کچ و کوڕ لە هێلانەی منداڵییەوە هاوشێوەی یەک مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت و هەمان دەرفەتی یاری، وەرزش، و خوێندنیان بۆ بڕەخسێنرێت، چونکە تەنها لە ڕێگەی هاوسەنگی پەروەردەییەوە دەتوانین نەوەیەکی نوێ بەرهەم بهێنین کە چەمکی یەکسانی وەک واقیعێکی سروشتی وەربگرێت نەک وەک دروشمێکی سەپێنراو.

کاتێک سەیری کاریگەری فیکری سیمۆن دو بۆڤوار دەکەین لەسەر بزووتنەوەی فێمێنیستی جیهانی، دەبینین کە کتێبی ڕەگەزی دووەم بووە بزوێنەری سەرەکی بۆ شۆڕشی ژنان لە حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا و دەرگای بۆ ڕەخنەگرتن لە تەواوی دەزگا نەریتییەکان کردەوە. ئەو پێشەنگ بوو لەوەی کە نیشانی دا کێشەی ژن کێشەیەکی شەخسی یان جودا نییە، بەڵکو پەیوەستە بە پێکهاتەی گشتی دەسەڵاتەوە لە کۆمەڵگادا، و هیچ ڕزگارییەکی ڕاستەقینە بۆ مرۆڤایەتی نایەتە دێ بەبێ ئازادبوونی نیوەی کۆمەڵگا کە ژنانن. فەلسەفەکەی ئەو تەنها ڕەخنەگرتن نییە لە پیاو، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ هەردوو ڕەگەز تا پێکەوە کار بکەن بۆ دروستکردنی جیهانێک کە تێیدا مرۆڤەکان بەپێی بەها و ئیرادەی خۆیان هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت نەک بەپێی ئەو ناسنامە جێندەرییەی کە لە کاتی لەدایکبووندا بەسەریاندا سەپێنراوە.

لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین پرسی ژن لە ڕوانگەی سیمۆن دو بۆڤوارەوە، پرسی گەڕانەوەی مرۆڤبوون و ڕەسەنبوونی مرۆڤە بۆ ناو کایەی ژیان، کە تێیدا ژن لە بازنەی تاریک و داخراوی پاشکۆیی دێتە دەرەوە و دەبێتە خاوەن ئیرادەی خۆی. بۆڤوار بە فەلسەفە قووڵەکەی و بە ژیانی پراکتیکی خۆی، سەلماندی کە ژن دەتوانێت فەیلەسوف، نوسەر، و سەرکردەی فیکری بێت، و مێژوویەکی نوێ بۆ خۆی و بۆ مرۆڤایەتی بنوسێتەوە، و کتبێەکەی وەک دەقێکی زیندوو دەمێنێتەوە بۆ هەر کەسێک کە بیەوێت لە پێکهاتەی دەسەڵات و ململانێی نێوان ڕەگەزەکان تێبگات.


د.دیلان نوری