بەهێزترین ژن ئەو ژنەیە کە دەوێرێت بە متمانەیەکی نەگۆڕەوە بڵێت 'نا' — بەسە کوشتن.

شیرین زەكی 22/02/2026     .    

توندوتیژی لە کۆمەڵگای ئێمەدا ئەوەندە باو بووە کە هەواڵی کوشتنێکی دیکە بەزەحمەت کاردانەوەیەک دەوروژێنێت. ئەوەی کە دەبێ توڕەیی لێبکەوێتەوە و داوای دادپەروەری بکات، لەبری ئەوە بە بێباکی بەرەوڕوو بووەتەوە، وەک ئەوەی ئەم کارەساتانە تەنیا بەشێکی حەتمی ژیان بن. ئەم ئاساییکردنەوەی دڕندەیی نەک هەر مەترسیدارە بەڵکو بە قووڵی مەترسیدارە. ئەگەر ئێستا ڕووبەڕووی نەبینەوە، مەترسی ئەوەمان لەسەرە کە کولتوورێک پەروەردە بکەین کە ژیانی مرۆڤ بێ بەها بێت و دادپەروەری ببێتە وەهم. ڕووداوە دڵتەزێنەکانی شەوی ڕابردووی هەولێر، بیرهێنانەوەیەکی ساردکەرەوەی دۆسیەیەکی ساڵی ٢٠١٣یە کە هەرگیز دادپەروەری بە تەواوی جێبەجێ نەکرا. دوای دە ساڵ مێژوو خەریکە خۆی دووبارە دەبێتەوە و دەیسەلمێنێت کە کۆمەڵگا هیچی فێر نەبووە. لەگەڵ هەر تاوانێکی بێ سزادا، پێشینەیەکی مەترسیدار دادەنرێت- پێشینەیەک کە بە تاوانباران دەڵێت دەتوانن بەبێ دەرئەنجام مامەڵە بکەن لە کاتێکدا قوربانییەکان و خێزانەکانیان لە بێدەنگیدا بەجێدەهێڵرێن بۆ ئەوەی ئازار بچێژن. ئەم شێوازە گەشەسەندووەی بێ سزای بێباکی لێکەوتووەتەوە، تووڕەیی خەڵکی لە خەڵک زەوت کردووە و ڕێگەی داوە نادادپەروەری تەنها ببێتە مانشێتێکی دیکە. بۆ شکاندنی ئەم سووڕی توندوتیژییە، پێویستە بیر لە ڕێبازی خۆمان بکەینەوە بۆ پەروەردە. پەروەردەی ڕاستەقینە زیاترە لە تەنها

پەروەردەکردنی منداڵ- ئەو بناغەیە کە بەهاکان لە قاڵب دەدات، بەرپرسیارێتی ئەخلاقی دەچێنێت و کۆمەڵگایەک پەروەردە دەکات کە نادادپەروەری ڕەتدەکاتەوە. بەڵام جار و بار دەبینین کە هۆشیاری بەکۆمەڵمان چەندە بە قووڵی کەموکوڕی تێدایە، بە تایبەت لە دوای ئەم جۆرە کارەساتانە. ئەمە لە هیچ شوێنێکدا وەک لە سۆشیال میدیادا دیار نییە، کە زۆرجار کاردانەوەکان بەرامبەر بەم تاوانانە کەمی هاوسۆزی نائارامکەر ئاشکرا دەکەن. زۆرێک لەبری ئەوەی داوای دادپەروەری بکەن، ئەم ڕووداوە ترسناکانە بچووک دەکەنەوە بۆ ئەو مشتومڕانەی کە بیانوو یان پاساو بۆ کردەوەی تاوانباران دەهێننەوە، ئەمەش ئاشکرای دەکات کە ئێمە چەندە ستەم و دڕندەییمان ئاسایی کردووەتەوە. زۆر جێگەی ناڕەحەتییە کە کاتێک ژنێک و خێزانەکەی تووشی نادادپەروەرییەکی قورس دەبن، هەندێک دەنگ پەلە دەکەن بۆ پاساوهێنانەوە بۆ کردەوەکانی تاوانبارەکە یان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە دەبوو ژنەکە زیاتر لێبوردەیی بوایە بۆ ڕێگریکردن لە کارەساتەکە. ئەم بیرکردنەوە ژەهراوییە تاوانەکە دەگۆڕێت بۆ سەر قوربانییەکە لە هەمان کاتدا تاوانباری ڕاستەقینە بێتاوان دەکات. ڕاستییەکە حاشا هەڵنەگرە:

پیاو بە تەنیا بەرپرسیارە لە پێشێلکردنی مافی ژن و خێزانەکەی. بەڵام ئەم هەڵوێستانە پرسێکی زۆر فێڵبازتر ئاشکرا دەکەن- هێشتا ژنان وەک یەکسان سەیر ناکرێن. بێدەنگ دەکرێن، لە گەڕان بەدوای دادپەروەریدا بێهیوا دەکرێن و مەرجیان بۆ دانراوە کە بەرگەی ستەم بگرن نەک بەرەنگاریی بن. تا ئەو بیروباوەڕانە بەردەوام بن، دادپەروەری ڕاستەقینە لە دەستی دوور دەمێنێتەوە. ئەگەر ئێمە بەڕاستی بەدوای کۆمەڵگایەکی دادپەروەردا بگەڕێین، دەبێت ئەم بیروباوەڕە زیانبەخشانە هەڵبوەشێنینەوە و دڵنیابین لەوەی هەموو تاوانێک بە لێپرسینەوە بەرەوڕوو دەکرێتەوە. دادپەروەری ناتوانێت ئیمتیازێک بێت کە بۆ چەند کەسێک تەرخان بکرێت- دەبێت هێزێکی لەرزۆک بێت کە هەموو تاکەکان بپارێزێت، بەبێ گوێدانە ڕەگەز. نابێت هیچ تاوانبارێک بە ئازادی بڕوات لە کاتێکدا قوربانییەکان بەجێدەهێڵرێن بۆ ئەوەی لە بێدەنگیدا ئازار بچێژن. کۆمەڵگایەک کە تەحەمولی نادادپەروەری بکات، هاوبەشە تێیدا و تا ئێمە داوای گۆڕانکاری ڕاستەقینە نەکەین، ئەم کارەساتانە بەردەوام دەبن. کاتی نواندن ئێستایە.